Ses Sistemlerinde Faz Nedir? Ters Faz, Tarak Filtresi ve Kaybolan Bas

Sisteme ikinci bir subwoofer eklediniz ve bas artacağına azaldı. Kürsüye ikinci bir mikrofon koydunuz, ses dolgunlaşacağına inceldi. Salonun bir noktasında bas güçlü, iki adım ötede neredeyse yok. Bu üç şikâyetin ortak sebebi çoğu zaman arızalı bir cihaz değil, fazdır. Faz, ses sistemlerinde en sık karşılaşılan ve en az bilinen konulardan biridir; iyi haber, sorunların büyük bölümünün para harcamadan, doğru bağlantı ve doğru ayarla çözülmesidir.

Faz nedir?

Ses, havadaki basıncın düzenli olarak artıp azalmasıdır; bir dalga gibi tepe ve çukurlardan oluşur. Faz, bu dalganın belirli bir anda döngüsünün neresinde olduğunu anlatır. Tek bir ses kaynağı varken fazın bir önemi yoktur. Önem, aynı ses iki ayrı yoldan dinleyiciye ulaştığında başlar: iki hoparlörden, bir hoparlör ile duvardaki yansımasından ya da iki mikrofondan.

İki dalga dinleyiciye aynı anda ulaşırsa tepeler tepelerle, çukurlar çukurlarla buluşur ve ses güçlenir. Biri yarım dalga boyu kadar gecikirse tepe çukurla karşılaşır ve iki ses birbirini söndürür.

Polarite ile faz aynı şey mi?

Gündelik dilde ikisine de "ters faz" denir ama aynı şey değildir ve farkı bilmek çözümü kolaylaştırır.

• Polarite: Sinyalin artı ve eksisinin yer değiştirmesidir. Hoparlör kablosunun bir ucunda kırmızı ile siyahın ters bağlanması buna örnektir. Hoparlör, ileri gitmesi gereken anda geri gider. Zaman kayması yoktur ve tüm frekanslar aynı biçimde ters döner. Düzeltmesi bir kabloyu çevirmek ya da bir düğmeye basmaktır.
• Faz kayması: Sesin zamanda gecikmesidir. İki hoparlörün dinleyiciye farklı uzaklıkta olması buna örnektir. Etkisi frekansa göre değişir: aynı gecikme bazı frekansları söndürürken bazılarını güçlendirir. Düzeltmesi gecikme ayarı ve yerleşimdir.

Tarak filtresi nedir?

Aynı ses dinleyiciye iki yoldan, aralarında küçük bir zaman farkıyla ulaştığında bazı frekanslar tam ters faza denk gelir ve söner, bazıları aynı faza denk gelir ve güçlenir. Frekans eğrisinde art arda derin çukurlar oluşur; eğri tarağın dişlerine benzediği için buna tarak filtresi denir.

Ses bir milisaniyede yaklaşık 34 santimetre yol alır. İki kaynak arasındaki yol farkı 34 santimetre ise fark 1 milisaniyedir ve ilk çukur 500 Hz'de, sonrakiler 1500, 2500 ve 3500 Hz'de oluşur. Bu frekanslar insan sesinin tam ortasındadır; sonuç, içi boşalmış, "telefondan geliyormuş gibi" bir tondur.

Tarak filtresini ekolayzerle düzeltmeye çalışmak boşunadır. Sönen frekansı ne kadar açarsanız açın, iki kaynak da aynı oranda güçlenir ve yine birbirini söndürür. Çözüm zaman farkını ya da iki kaynaktan birini ortadan kaldırmaktır.

Sahada faz sorunu nerede çıkar?

Ters bağlanmış hoparlör kablosu

İki kabinden birinin kablosu ters bağlandığında biri havayı iterken diğeri çeker. En çok bas etkilenir: bas neredeyse kaybolur, ses incelir ve iki hoparlörün ortasında durduğunuzda sesin nereden geldiği belirsizleşir. Kabinlerden biri kapatıldığında basın arttığını duyuyorsanız sebep büyük olasılıkla budur.

Subwoofer ile üst kabin arasında

Subwoofer ile üst kabin belirli bir frekans bölgesini birlikte çalar. İkisi bu bölgede aynı fazda değilse tam geçiş noktasında bir çukur oluşur: bas var, tiz var ama ikisinin arası zayıftır; bas gitar ve davulun gövdesi kaybolur. Sebep çoğunlukla subwoofer'ın yerde ve önde, üst kabinin yukarıda ve geride olması, yani dinleyiciye farklı mesafede bulunmalarıdır.

Birbirinden uzak yerleştirilmiş subwoofer'lar

Sahnenin iki yanına birer subwoofer konduğunda, salonun tam ortasındaki dinleyici ikisine eşit uzaklıktadır ve güçlü bas duyar. Ortadan yana doğru yüründükçe iki subwoofer'a olan mesafe farkı büyür ve bazı noktalarda bas belirgin biçimde zayıflar. Salonda "burada bas var, orada yok" şikâyetinin en yaygın sebebi budur. Subwoofer'ları yan yana, tek bir noktada toplamak bası salona çok daha eşit dağıtır. Konuyu düğün salonunda subwoofer seçimi yazımızda da ele aldık.

Aynı sesi alan iki mikrofon

Kürsüye yan yana konan iki mikrofon ya da bir enstrümanı farklı mesafelerden alan iki mikrofon, aynı sesi küçük bir zaman farkıyla alır. İkisi birlikte açıldığında tarak filtresi oluşur ve ses incelir. Konuşmacı başını çevirdikçe ton değişir.

Ayarsız gecikme hoparlörleri

Salonun arkasına konan ek hoparlörlere gecikme verilmezse arka sıradaki dinleyici aynı sesi önce yakındaki hoparlörden, hemen ardından sahnedeki hoparlörden duyar. Küçük farklarda ses bulanır, büyük farklarda yankı gibi çift duyulur. Hesabını bir mekâna kaç hoparlör gerekir yazımızda anlattık.

Duvardan dönen ses

Duvarın ya da köşenin hemen önüne konan bir hoparlörde, arkaya giden ses duvardan yansıyıp öndekiyle birleşir. Mesafeye bağlı olarak bazı bas frekansları güçlenir, bazıları söner. Subwoofer'ı duvardan biraz öne ya da arkaya almak, basın karakterini belirgin biçimde değiştirir.

Faz sorunu olduğu nasıl anlaşılır?

• Bas zayıf ve gevşek: Sistemin gücü yeterli olduğu hâlde bas dolgun değil.
• Kapatınca artıyor: İki hoparlörden ya da iki subwoofer'dan biri kapatıldığında bas artıyor.
• Yürüdükçe değişiyor: Salonda birkaç adım atınca ton belirgin biçimde değişiyor.
• İki mikrofon tek mikrofondan kötü: İkinci mikrofon açılınca ses inceliyor.
• Ortada boşluk: İki hoparlörün tam ortasında ses bir noktadan gelmiyor, dağınık duyuluyor.

Faz sorunu nasıl düzeltilir?

• Önce kabloları kontrol edin: Her hoparlör kablosunun iki ucunda renkler aynı uçlara bağlı olmalı. Hazır kablolarda da üretim hatası olabilir; bir kablo test cihazı şüpheyi dakikalar içinde giderir.
• Polarite düğmesini deneyin: Subwoofer'ların ve mikserlerin çoğunda polariteyi çeviren bir düğme bulunur. Geçiş bölgesinde bir müzik çalarken düğmenin iki konumunu dinleyin; bas hangisinde daha dolgunsa doğrusu odur.
• Gecikmeyle hizalayın: Dinleyiciye daha yakın olan hoparlöre, mesafe farkı kadar gecikme verilir. Her 34 santimetre yaklaşık 1 milisaniyedir.
• Kaynak sayısını azaltın: Aynı sesi veren hoparlörleri ve aynı sesi alan mikrofonları gereksiz yere çoğaltmayın. Her dinleyicinin sesi tek bir kaynaktan alması en temiz sonuçtur.
• Subwoofer'ları toplayın: Mümkünse yan yana yerleştirin.
• Ölçümle doğrulayın: Büyük sistemlerde hizalama, ölçüm mikrofonu ve analiz yazılımıyla yapılır; kulakla yaklaşılır, ölçümle kesinleşir.

Sık yapılan hatalar

• Bas eksikliğini güçle çözmeye çalışmak: Sorun faz ise daha büyük amfi ya da ikinci subwoofer durumu düzeltmez, bazen kötüleştirir.
• Tarak filtresini ekolayzerle kapatmaya çalışmak: Sönen frekans ekolayzerle geri gelmez.
• Subwoofer'ları estetik için ayırmak: Sahnenin iki ucuna konan subwoofer'lar salonda bassız bölgeler yaratır.
• Polarite düğmesine hiç dokunmamak: Fabrika konumu her kurulum için doğru değildir.
• Kürsüde iki mikrofonu birlikte açmak: Yedek amaçlı konan ikinci mikrofon sesi inceltir.
• Gecikme hoparlörlerini ayarsız bırakmak: Arka sıralarda konuşma anlaşılmaz hâle gelir.
• Ayarı boş salonda kulakla yapıp bırakmak: Hizalama ölçümle doğrulanmadığında salonun yalnızca bir noktası için doğru olur.

Sık Sorulan Sorular

Bu rehber Artı Pro Audio'nun saha tecrübesine dayanan genel bir teknik bilgilendirmedir. Verilen değerler hesabı göstermek için seçilmiş örneklerdir; sistem hizalaması mekânda ölçüm yapılarak gerçekleştirilir.